O Anlık Tesadüf İlüzyonu: Algoritmik Kader ve İnsan İradesi
Son dönemde medya ekosistemimizin sunduğu sürekli "gerçek zamanlı" akışlar, bize her şeyin bir sonraki tıklamayla, bir sonraki haber döngüsüyle çözülebilir olduğu yanılsamasını yaşatıyor. Sanki bu devasa bilgi bombardımanı, kaotik olanı bile bir sonraki yazılım güncellemesiyle düzene sokabilecekmişiz gibi bir algı oluşuyor. Ancak, bu iddia, en temel seviyede, bilginin ve olayın doğasına aykırı bir iyimserlik barındırıyor. Bizler, sistemlerin girdiye verdiği çıktıyı inceleyenler olarak, bu öngörülebilirlik yanılsamasının ne kadar tehlikeli bir fikri olduğunu iyi biliyoruz.
Rastlantısallığı, özellikle sosyo-politik olayların sahnesine koyduğumuzda, o ince çizgide yürümek gerekiyor. Bir depremin zamanlaması ya da bir ekonomik krizin başlangıcı, teknik olarak rastgele olaylar dizisinin bir sonucudur; ancak bunları "tesadüf" olarak etiketlemek, sorumluluktan kaçmanın en sofistike biçimidir. Bu, benim uzun süredir gözlemlediğim bir entelektüel tembellik değil midir? Her büyük değişim, birikmiş mikro-gerilimlerin, görünürdeki bir başlangıç noktasında kendini göstermesidir. O mikro-saniyeler, dediğimiz gibi, tesadüfün kendisi değil, belirli koşulların kritik eşiğe ulaşmasının matematiksel sonucudur.
Peki, bu durumda, medya olarak bizim görevimiz ne oluyor? Gündem oluşturan bu organik girdilerin karmaşıklığını, bir sonraki büyük kararın alınacağı o anlık noktaya indirgemek. Bu indirgeme süreci, çoğu zaman basitleştiriliyor, sindiriliyor ve tüketiciye ucuz bir "günün yorumu" olarak sunuluyor. Oysa ki, gerçeğin yüzey altında tuttuğu katmanlar, bir bilgisayarın karmaşık bir hesaplama döngüsüne benziyor. Her değişken, her küresel ticaret anlaşmasının perde arkasındaki o küçük bürokratik direnç, her söylemin dolaylı olarak bir sonraki felaketi tetikleyen o en ufak mikrofonik ses kaydı... Bunların hepsi, o büyük yapının bilinmeyen ama zorunlu bileşenleridir.
Deterministik Zincirler ve İnsan Faktörü
Burada ayrım yapmak elzemdir: Sistemik gürültü ile iradi eylem arasındaki fark. Sistematik olarak belirli bir yöne doğru ivmelenen bir tahliye borusundaki her damla su, o akışın kaçınılmaz bir parçasıdır. Eğer bir siyasi karar alma mekanizması, baskı altında tutarlı bir sapmaya ulaşmışsa, o kararın alınma anındaki "ruh hali" ya da "günün ruh hali", o sistemin tahakkuk etmiş olan nihai göstergesi olur. Bu bir kader tayini değil; bu, yalnızca yeterince büyük ve baskı altında olan bir parçanın kendi dinamiklerini takip etmesidir.
İnsan özerkliğini bu döngünün dışına koymak, romantik bir kaçış olabilir. Ancak medya okuryazarlığıyla yüzleşen bir analist olarak söyleyeceklerim şudur: İnsan eylemleri, izole edilmiş, bağımsız değişkenler değildir. Onlar, mikro-iklimlerin, ekonomik beklentilerin ve medya algılarının sürekli etkileşim ağı içinde var olan, bu büyük ekolojinin görünürdeki en değişken ve belki de en çaresiz parçalarıdırlar.
Dolayısıyla, o anki "tesadüfi" görünen gelişme, aslında tüm o bastırılmış, hesaplanmış ve çoğul değişkenin nihai olarak kendini gerçekleştirdiği o kaçınılmaz kesişim noktasıdır. Filtrenin bu kısmı, şüphesiz ki sürekli bir tedirginlik hali gerektiriyor; çünkü en küçük bir kaosu bile, en büyük ihtimalin başlangıcı olarak okumak zorunda kalıyoruz. Ve bu yük, bazen çok ağırdır.