Rastgeleliğin Laboratuvarında Bir Öğle Yemeği Molası
Son zamanlarda, bilgi kirliliğinin yüksek sesli uğultusunun ortasında durduğum bu mesleki sahada, en büyük yanılgının "her şeyi kontrol etme" çabası olduğuna inanıyorum. Bu kontrol yanılsaması, entelektüel bir kibir olarak ortaya çıkıyor bazen; her olayın, her gelişmenin, benim filtrelerimden geçerek mantıksal bir kusursuzluğa ulaşabileceği inancı. Oysa hayat, ve doğal olarak medyanın ham maddesi olan olaylar, bu ince ayara asla uymazlar. Onlar, öngörülemez bir entropi dansıdır.
Bu düşünceyi somutlaştırmak için, birkaç yıl öncesine, genç bir gazetecinin o kaotik oryantasyon dönemine geri dönmem gerekiyor. O dönemde, büyük şehirlerin sunduğu o bitmek bilmeyen hareketliliğin ortasında, kendime dair bütün bir teorik yapı inşa etmeye çalışıyordum. Her egemenliğin, her ekonomik döngünün, her siyasi krizin, benim okuduğum üç temel metin üzerinden okunabileceğine inanıyordum. Sanki karmaşık bir sosyo-politik olgu, iyi kalibre edilmiş bir denklem gibiydi; girdiler doğruysa, çıktılar öngörülebilir olmalıydı.
Ancak, o kışın soğuk bir öğle günü, aceleyle kurtardığım bir öğle yemeği molası sırasında bu teorik kas yapımdaki ilk büyük çatlak oluştu. Üzerimde taşıdığım o ağır akademik ciddiyetle, sadece bir kahve eşliğinde, tanımadığım bir yaşlı adamla karşılaşmıştım. Konuştuğumuz konu, dünyanın en büyük finansal kurumlarının çöküşüydü. Benim okuduklarım, o çöküşün sadece yapısal kusurlardan kaynaklandığını vurguluyordu; birikim-tüketim döngüsünün kaçınılmaz bir sonucuydu. Adam ise, çok daha basit, neredeyse anlamsız bir detaydan bahsetti: o çöküşe giden yolu açan son işlemin, aslında bir bürokratik veznenin o günkü öğle yemeğinde olduğu bir yanlış hesaplamadan ibaret olduğunu.
Bu, benim için bir paradigma kaymasıydı. Benim için o olay, büyük yapıların tahribatıydı; onun için ise, o tahribatın başlangıç noktası, tamamen tesadüfi, küçümsenecek kadar önemsiz bir insan hatasıydı. Olanın büyük ölçekteki anlatısına takılı kalırken, o yaşlı adam, bütün o ağırlığı, en basit, en kayıtsız anın içine yerleştiriyordu.
Bilginin Parçalara Ayrılması
Bu karşılaşma, bana medyanın ve entelektüel analizin en büyük tuzaklarından birini gösterdi: büyük anlatıyı, küçük, rastgele olayların üzerine inşa etme zorunluluğu. Bizler, karmaşıklığı bütünlüğe kavuşturma arzusuyla, entropiyi düzene sokmaya çalışırız. Her şeyin bir sebebi olmalı, her şey zincirleme bir tepkimeyle ortaya çıkmalı. Bu arayış, bizi kusursuz bir açıklama sunan, ama aynı zamanda en ufak bir beklenmedik detayı reddeden steril bir bilgelik tuzağına düşürür.
Oysa hayatın çoğu zaman öyle değildir. Büyük bir felaket, zirai bir sürünün yanlışlıkla batırdığı bir su birikintisinin kenarında, öğle yemeğinde söylenmiş basit bir cümlenin ağırlığıyla gerçekleşebilir. Ve bu, benim gibi yapısal nedenlere takıntılı olan biri için hem tahrik edici hem de derin bir alçakgönüllülük dersidir.
Kontrolü bırakmak, bu bağlamda bir teslimiyet değil, bir yükseltmedir. O kusursuz denklemden vazgeçip, o rastgele girdiye –o yaşlı adamın gözündeki o alaycı tebessüze– izin vermek gerekiyor. Ve bu, en keskin zekanın bile bazen en saf, en beklenmedik gibi görünen o küçük aksaklık karşısında nasıl susturulabileceğini gösteriyor. Gündemin filtreleri bazen, kaosu değil, o kaosa tutunulabilecek en beklenmedik noktayı bulmayı öğrenmek zorundadır.